A’ chiad fhoillseachadh ann an 2007 le Stòrlann Nàiseanta na Gàidhlig agus Cànan, le taic bhon Bhuidheann Eadar-roinneil airson Ionnsachadh agus Leasachadh Coimhearsnachd (Community Learning and Development Review Group for Gaelic).

ISBN 978-1-904730-69-9

Air fhoillseachadh ann an 2016 le:

Stòrlann Nàiseanta na Gàidhlig

An Tosgan

54 Rathad Shìophoirt

Steòrnabhagh

Leòdhas

www.storlann.co.uk

oifis@storlann.co.uk

Tha Stòrlann Nàiseanta na Gàidhlig a’ faighinn taic bho Bhòrd na Gàidhlig.

Dealbh còmhdaich © Bettmann/Corbis.

Na dealbhan le Corbis.

Na còraichean uile glèidhte. Chan fhaodar pàirt sam bith dhen leabhar-e seo ath-riochdachadh ann an cruth sam bith, no ann an dòigh sam bith gun chead ro-làimh bho Stòrlann Nàiseanta na Gàidhlig.

Deilbhte le Cànan Earranta | www.canan.co.uk

Beatha le Buaidh

Madonna

An teacs le Ailig O’ Henley

Madonna

Tha Madonna air neach-ciùil pop cho soirbheachail sa bh’ ann riamh. Bho thòisich i air seinn sna h-ochdadan, tha i air na milleanan chlàran a reic air feadh an t-saoghail. Aig amannan tha i air còmhstri a dhùsgadh cuideachd. Ach tha an ceòl aice air misneachd a thoirt do mhòran dhaoine òga. Tro na bliadhnaichean tha Madonna air an ìomhaigh aice atharrachadh grunn thursan, ach coltach ri fìon math, tha i a’ fàs nas fheàrr mar a tha na bliadhnaichean a’ dol seachad.

Madonna òg

Rugadh Madonna ann am Michigan sna Stàitean Aonaichte ann an 1958. Is e Madonna Louise Veronica Ciccone an t-ainm slàn aice. Bha ochdnar chloinne san teaghlach agus ’s e Madonna an tè as sine.

Cha robh i ach sia bliadhna a dh’aois nuair a thàinig atharrachadh mòr na beatha. Bhàsaich a màthair le aillse broillich. Thug seo buaidh mhòr air Madonna. Thuirt i aon turas nach d’ fhuair i riamh seachad air bàs a màthar. Ach bha e a’ ciallachadh gun robh i làidir agus neo-eisimeil bho aois gu math òg.

Bha Madonna math air dannsa agus dràma nuair a bha i san àrd-sgoil. Cho math ’s gun d’ fhuair i cothrom a dhol gu Oilthigh Michigan a dh’ionnsachadh dannsa.

Ghluais i an uair sin gu baile mòr New York ann an 1978. Cha robh e furasta obair fhaighinn mar dhannsair agus airson greis rinn Madonna obraichean eile. Bha i ag obair aig Dunkin’ Donuts ann an Times Square agus a’ dèanamh obair modalaidh. Às dèidh sin ghluais i don Roinn Eòrpa airson a’ chiad uair far na chuir i seachad dà bhliadhna ag obair mar dhannsair diosgo ann am Paris.

Madonna an seinneadair

Is ann às dèidh tilleadh à Paris a thòisich Madonna air seinn. Bha i ann an còmhlan ris an canar Breakfast Club. Ach cha b’ ann a’ seinn a bha i an toiseach idir ach a’ cluich nan drumaichean. Às dèidh greis dh’fhàg i an còmhlan sin agus stèidhich i fear eile fon ainm, Emmy. Is ann aig an ìre seo a thòisich i air seinn fon ainm aice fhèin, Madonna. Thug i a-mach an clàr, Everybody agus rinn e math sna clubaichean. An uair sin thàinig Holiday, ann an 1983. Chaidh e don phrìomh fhichead anns na Stàitean agus don phrìomh dheich air feadh na Roinn Eòrpa. Bha Madonna air a slighe.

Madonna chonnspaideach

B’ e Like a Virgin a’ chiad chlàr aig Madonna a chaidh gu àireamh a h-aon. Bha ainm an òrain a cheart cho ainmeil ris an òran fhèin. Bha Madonna sna naidheachdan chan ann a-mhàin airson a cuid ciùil, ach cuideachd airson na h-ìomhaigh aice. Bha i a cheart cho ainmeil airson a cuid aodaich agus na bhideos a bha a’ dol leis na h-òrain aice.

Ann an 1985 nochd Madonna mar phàirt de chonsairt ciùil Live Aid, agus anns an aon bhliadhna, phòs i an cleasaiche ainmeil, Sean Penn. Bha i a-nise aithnichte air feadh an t-saoghail. Am measg an luchd-leantail aice bha caileagan òga a bha airson a bhith coltach rithe. Bha iad airson a bhith neo-eisimeil agus coma co-dhiù, dìreach mar Madonna.

Rinn i film còmhla ri Penn fon ainm Shanghai Surprise, ach cha robh dad a dh’fheum innte.

Thill Madonna chun a’ chiùil agus thàinig Papa Don’t Preach a-mach ann an 1986. Bha an t-òran a’ dèiligeadh ri deugairean a bha trom le leanabh. Sheall e gun robh Madonna comasach air òrain a sgrìobhadh mu chuspairean eadar-dhealaichte.

Cha robh am pòsadh le Penn ag obair ged-tà agus dhealaich iad ann an 1988. Ged a bha a beatha troimhe-chèile chùm Madonna oirre leis a’ cheòl. Bha an ath òran aice, Like A Prayer, gu sònraichte connspaideach. Bha a’ bhideo na chois a’ sealltainn Madonna a’ pògadh Ìosa a bha dubh. Cha do chòrd an t-òran ris an Eaglais Chaitligeach idir. Rinn a’ Bhatican càineadh làidir air an òrain agus air Madonna. Thug Pepsi-Cola taic airgid air falbh bhuaipe cuideachd. Bha Madonna coma oir reic an clàr mar nach do reic gin riamh roimhe.

Evita agus Lourdes

Thàinig atharrachadh eile air beatha Madonna ann an 1996. Bha ùidh aice riamh ann am filmichean agus fhuair i pàirt Eva Peron san dealbh Evita. Ged nach robh i na cleasaiche ainmeil, fhuair i moladh airson a cuid obair. San aon bhliadhna rugadh a’ chiad leanabh aice, Lourdes Maria Ciccone Leon. Mu dheireadh thall, fhuair na pàipearan-naidheachd air an tiotal ‘Madonna and Child’ a chleachdadh.

Thug seo misneachd as ùr dhith agus thàinig clàr ùr a-mach, Ray of Light. Shreap an t-òran Frozen gu àireamh a h-aon anns na Stàitean agus ann am Breatainn. Chaidh Beautiful Stranger a chleachdadh anns an dealbh aig Mike Myers, Austin Powers 2. Bha Madonna air ais mar bhànrigh saoghal pop.

Banais air a’ Ghàidhealtachd

Aig an àm seo bha Madonna air gluasad a dh’fhuireach ann an Sasainn. Bha i air coinneachadh ris an stiùiriche film, Guy Ritchie. Anns an Lùnastal 2000 bha gille beag aca, Rocco, agus beagan mhìosan às dèidh sin phòs iad air a’ Ghàidhealtachd. Chaidh a’ bhanais a chumail aig Caisteal Sgiobal ann an Cataibh. Bha pìobaire an làthair a chluich na h-òrain aig Madonna air a’ phìob mhòr. Ron phòsadh chaidh Rocco a bhaisteadh ann an Àrd-eaglais Dhòrnaich. Am measg nan rionnagan a thàinig chun na bainnse, bha Gwyneth Paltrow, Stella McCartney agus Sting.

Caibideil ùr eile

Cha robh fada gus an robh Madonna ag obair a-rithist. Chlàr i òran airson a’ film James Bond, Die Another Day. Rinn i film còmhla ri Ritchie cuideachd, Swept Away, ach a-rithist cha robh an dealbh ro mhath. Dìreach nuair a bha cùisean a’ coimhead duilich thàinig clàr ùr, inntinneach eile a-mach bhuaipe. B’ e American Life an t-ainm a bha air. Thug i dreach ùr techno air an òran ainmeil aig Don McLean, American Pie. Uair eile chaidh an clàr gu àireamh a h-aon air gach taobh dhen Chuan Shiar.

A thuilleadh air seinn, bha Madonna a-nise a’ tòiseachadh air sgrìobhadh. Thug i a-mach sreath de leabhraichean chloinne. Bha i cuideachd air tionndadh gu Kabbalah; is e meur dhen chreideamh Iùdhach a tha seo. Thòisich i air iòga a dhèanamh.

Bha sinn a’ faicinn Madonna ùr, Madonna a bha na bu shocraiche. Chluich i aig Live 8 ann an Lunnainn anns an Iuchar 2005. Choisinn Confessions on a Dance Floor (2005) duais Grammy mar a choisinn Ray of Light (1998). Ann an 2007 dh’fhàg i Warner Bros agus thòisich i air cùmhnant clàraidh ùr aig Live Nation.

Gu ruige seo tha i air 300 millean clàr a reic air feadh an t-saoghail, rud nach do rinn boireannach a-riamh roimhe. Bho 1990 tha i air $1.31 billean a thoirt a-steach bho na consairtean aice. Ann an 2006 bha 1.2 millean duine an làthair aig na consairtean a rinn i co-cheangailte ris a’ chlàr, Confessions on a Dance Floor.

Tha i air a bhith an sàs anns an obair carthannais, Raising Malawi, o chionn greis. Tha i air cuideachadh a thoirt seachad le cosgaisean dachaigh do dhilleachdain agus tha an carthannas seo air deich sgoiltean a thogail suas gu 2013 airson foghlam a thoirt do 4,000 sgoilear. Tha i cuideachd air dithis chloinne à Malawi uchd-mhacachadh, David Banda agus Mercy James. Ann an 2008 thàinig sgaradh-pòsaidh eadar i fhèin agus Guy Ritchie.

Fad na tìde tha Madonna a’ toirt a-mach chlàran agus a’ falbh an t-saoghail a’ dèanamh chonsairtean. Eadar an t-Sultain 2015 agus am Màrt 2106 chluich i aig 82 consairt co-cheangailte ris a’ chlàr, Rebel Heart, le còrr air millean tiogaid gan reic.

Fhad ’s a bha i air chuairt leis na consairtean seo, bha connspaid eadar i fhèin agus Guy Ritchie mun ghille aca, Rocco. Bha ise ag iarraidh gun tigeadh Rocco a New York ’s gun deidheadh e do sgoil sa bhaile sin. Ach cha robh Rocco no athair ag iarraidh sin idir agus o chionn ghoirid thàinig air Madonna a’ chùis a leigeil seachad.

Tha Madonna fhathast an sàs ann an gnìomhachas aodaich agus ann a bhith a’ gabhail pàirt ann am filmichean. Tha i cuideachd ri faicinn tric ann am prògraman telebhisein. Chan eil teagamh nach e seinneadair sònraichte agus cliùiteach a th’ ann am Madonna. Chan e a-mhàin gu bheil i math air seinn, ach cluichidh i grunnan ionnstramaidean cuideachd. Gu ruige seo, tha i sa cheathramh àite san t-saoghal airson clàir a reic, às dèidh nam Beatles, Elvis Presley agus Michael Jackson.